تحلیل نقش هیأت‌های مذهبی در پایداری هویت انقلاب اسلامی: بررسی مکانیسم‌های هویت‌سازی و چشم‌اندازهای آینده

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 دکتری مدیریت راهبردی فرهنگی، دانشگاه عالی دفاع ملی تهران، ایران.

2 استادیار، گروه مدیریت راهبردی فرهنگی، دانشکده مدیریت راهبردی، دانشگاه عالی دفاع ملی، تهران، ایران.

3 دکتری مهندسی سیستم های فرهنگی، دانشگاه جامع امام حسین (ع). تهران. ایران.

4 دانشیار، گروه مدیریت راهبردی فرهنگی، دانشکده مدیریت راهبردی، دانشگاه عالی دفاع ملی، تهران، ایران.

5 دانشجوی دکتری جامعه شناسی مسائل اجتماعی ایران، دانشکده علوم انسانی و الهیات، دانشگاه آزاد اسلامی واحد تهران شمال، تهران، ایران.

چکیده

این پژوهش با هدف واکاوی مکانیسم‌های هویت‌سازی هیأت‌ها و طراحی الگوی آینده‌نگر به‌منظور تقویت نقش آنان در استحکام هویت اسلامی انجام‌شده است. هدف اصلی، شناسایی و تحلیل عوامل کلیدی و ارائه چشم‌اندازهای ممکن جهت تحول ساختاری هیأت‌ها در چارچوب انقلاب اسلامی است. روش تحقیق از رویکرد ترکیبی بهره برد؛ از یک‌سو با استفاده از نظریه داده بنیاد، مصاحبه‌های عمیق با ۳۰ مدیر هیئات مذهبی صورت گرفت و از سوی دیگر با سناریونویسی به کمک نظرسنجی دلفی از ۲۰ خبره، سناریوهای محتمل برای آینده تدوین گردید. ابزارهای پژوهش شامل پرسشنامه‌های ساختاریافته، گزارش‌های روایی و شاخص‌های پایداری بودند. داده‌ها با استفاده از روش‌های کیفی و کمی تحلیل‌شده و نرم‌افزارهای آماری مرتبط به کار گرفته شدند. یافته‌های پژوهش نشان از وجود مکانیسم‌های کلیدی در فرآیند هویت‌سازی دارد؛ که شامل: (۱) الگوسازی معنایی (تبدیل عاشورا به سبک زندگی)، (۲) جامعه‌پذیری دینی (مشارکت آیینی) و (۳) انباشت سرمایه نمادین (شهید، پرچم)؛ است. همچنین، چهار سناریوی آینده به‌دست‌آمده به ترتیب تمدن ساز با احتمال وقوع (۳۵ درصد)، بوروکراتیک (۳۰ درصد)، مقاومت خودجوش (۲۵ درصد) و انزوای کامل (۱۰ درصد) ارائه‌شده است. به‌علاوه، راهبرد بهینه به‌صورت شبکه‌سازی سه‌ضلعی (هیأت-حوزه-دانشگاه) به همراه اقتصاد هیئتی (وقف دیجیتال) پیشنهاد گردید. نتیجه‌گیری پژوهش نشان می‌دهد که پایداری هویت انقلاب اسلامی، مستلزم تحول هیأت به «پلتفرم‌های تمدن ساز» با محوریت نوآوری دیجیتال و مدیریت پارادوکس حمایت نهادی است.

کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله [English]

Analysis of the Role of Religious Assemblies in Sustaining the Identity of the Islamic Revolution: An Examination of Identity Formation Mechanisms and Future Prospects

نویسندگان [English]

  • Morteza Nesari 1
  • Seyyed Reza Hosseini 2
  • Abbas Babaei 3
  • Mahdi Nazemi Ardakani, 4
  • Shahabuddin Nazerfasihi 5
1 PhD in Strategic Cultural Management, National Defense University
2 Assistant Professor, Department of Strategic Cultural Management, Faculty of Strategic Management, National Defense University, Tehran, Iran
3 PhD in Cultural Systems Engineering, Imam Hossein (AS) University. Tehran. Iran
4 Associate Professor, Department of Strategic Cultural Management, Faculty of Strategic Management, National Defense University, Tehran, Iran
5 PhD student in Sociology of Iranian Social Issues, Faculty of Humanities and Theology, Islamic Azad University, North Tehran Branch, Tehran, Iran
چکیده [English]

This research aimed to examine the mechanisms by which religious institutions construct their identity and to develop a forward-looking model intended to strengthen their role in sustaining the Islamic identity. The primary objective was to identify and analyze key factors and provide potential visions for the structural transformation of religious institutions within the framework of the Islamic Revolution. Employing a mixed-methods approach, the study initially adopted a grounded theory perspective by conducting in-depth interviews with 30 directors of religious institutions, and subsequently developed likely future scenarios through a Delphi survey involving 20 experts. The research instruments consisted of structured questionnaires, narrative reports, and sustainability indices. Data were analyzed using both qualitative and quantitative methods, with the support of relevant statistical software. The findings indicate the existence of pivotal mechanisms in the identity-building process, which include: (1) semantic role-modeling (transforming Ashura into a lifestyle), (2) religious societal acceptance (ritual participation), and (3) the accumulation of symbolic capital (martyrs, flags); Furthermore, four future scenarios were proposed in order of likelihood: Civilization Builder (35%), Bureaucratic (30%), Organic Resistance (25%), and Complete Isolation (10%). In addition, an optimal strategy was recommended in the form of a triangular networking approach - integrating institutions, domain, and university- complemented by an institutional economy (digital pause). In conclusion, the research demonstrates that the sustainability of the Islamic Revolution’s identity necessitates the transformation of religious institutions into “civilization-building platforms” centered on digital innovation and the management of the paradox of institutional support.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Religious Institutions
  • Identity of the Islamic Revolution
  • Futures Studies
  • Grounded Theory
  • Resistance Discourse

مراجع

اکبری، عسگر، (1399)، مؤلفه‌‌های هویت ایرانی ـ اسلامی در منظومه فکری مقام معظم رهبری. فصلنامه مطالعات ملی، 21(83), 45-64. doi: 10.22034/rjnsq.2020.114225
دلبند، مهدی، نیکونهاد، ایوب. (1404)، شناسایی و تحلیل پیشران‌های تأثیرگذار بر آینده هویت دینی در جامعه ایرانی، آینده‌پژوهی انقلاب اسلامی، 6(1), 103-127 https://fsir.ihu.ac.ir/article_209831.html
رحمانی، هما، (1403)، ابعاد و شاخص‎های هویت انقلابی؛ تحلیل مضمون بیانات مقام معظم رهبری، نظریه وعمل‌درتربیت‌معلمان, 10) ویژه‌نامه)، 35-51 10.48310/ITT.2024.16239.915doi
فرامرزیانی، سعید، قاسمی، معصومه. (1403). شناسایی راهبرد رسانه در تقویت دینداری، آینده پژوهی انقلاب اسلامی، 5(4), dor 20.1001.1.27173674.1403.5.4.3.1
قنبری برزیان، علی و همتی، رضا، (1394)، قنبری برزیان، علی و همتی، رضا. (1394). هویت دینی در جامعه ایرانی: مرور نظام‌مند مطالعات انجام شده (1380-1392). جامعه شناسی کاربردی، 26(3), 117-138.https://civilica.com/doc/1212224
کوشکی محمدصادق، (1387)، بازشناسی هویت انقلاب اسلامی، فصلنامه علمی مطالعات انقلاب اسلامی، ۴ (۱۴): ۴۷-۷۴
گل محمدی، احمد (1386) جهانی‌شدن، فرهنگ، هویت، چاپ نهم (1396)، تهران: نشر نی.
گنج خانی، احمد. (1403). الگوی مطلوب جامعه منتظر و زمینه ‌ساز از منظر امام خامنه‌ای (مد ظله العالی). مطالعات اعتقادی سیاسی، 2(4), 150-163. doi: 10.22034/saas.2025.212980
مشعلچی، مرتضی و مرشدی، ابوالفضل. (1400)، بررسی نقش هیئت‌های مذهبی در تقویت جامعه مدنی (مطالعه موردی: بررسی دیدگاه فعالان هیئت‌های مذهبی شهر یزد). فصلنامه علوم اجتماعی، 28(94), 209-239. https://doi.org/10.22054/qjss.2022.62910.2431
مشکینی، قاسم، سهراب زاده، مهران، بابایی فرد، اسداله و حاجیانی، ابراهیم، (1402)، آینده‌پژوهی بحران هویت جوانان در افق ایران 1410، آینده‌پژوهی انقلاب اسلامی، 4(4), 59-96 dor 20.1001.1.27173674.1402.4.4.3.4
سجادی، سیدجمال (1382)، سیری در اندیشه های شریعتی، تهران: مرکز اسناد انقلاب اسلامی.
خمینی، روح الله، (1384)، حکومت اسلامی و ولایت فقیه در اندیشه امام خمینی(ره)، تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی(ره).
نوازنی، علی، هرسیج، حسین و عیوضی، محمدرحیم. (1401). طراحی سناریوهای خروج از چالش‌ هویت در ایران (1410 - 1400)، فصلنامه مطالعات ملی، 23(89)، 7-29  doi: 10.22034/rjnsq.2022.298674.1310
یزد خواستی، بهجت و موحدیان، حسن. (1389)، تأثیر انقلاب عاشورا بر انقلاب اسلامی ایران. پژوهشنامه متین، 12(47)، 131-148.
Abrahamian, E. (1982). Iran between two revolutions. Princeton University Press.
Akbari, A. (2020). Components of Iranian–Islamic identity in the ideological corpus of the Supreme Leader. Quarterly Journal of National Studies, 21(83), 45–64. [In Persian] https://doi.org/10.22034/rjnsq.2020.114225
Benoist, A.D. (2004). On Identity. éléments113. Translated by Kathy Ack-erman and Julia Kostova. Available from http://www.alaindebenoist.com/pdf/on_identity.pdf
Chen, J., Zhu, Z., & Xie, H.Y. (2004). Measuring intellectual capital: A new model and empirical study. Journal of Intellectual Capital, 5(1), 195–212. doi: [provide DOI]
Dabashi, H. (1993). Theology of discontent: The ideological foundation of the Islamic Revolution in Iran. Routledge.
Delband, M., Nikoonahad, I. (2025). Identifying and analyzing drivers affecting the future of religious identity in Iranian society. Future Studies of the Islamic Revolution, 6(1), 103–127. [In Persian] https://fsir.ihu.ac.ir/article_209831.html
Faramarziani, S., Ghasemi, M. (2024). Identifying media strategies in strengthening religiosity. Future Studies of the Islamic Revolution, 5(4). [In Persian] https://doi.org/20.1001.1.27173674.1403.5.4.3.1
Ganjkhani, A. (2024). The ideal model of the awaiting community and its facilitators from the perspective of Imam Khamenei. Political Ideological Studies, 2(4), 150–163. [In Persian] https://doi.org/10.22034/saas.2025.212980
Gol-Mohammadi, A. (2007). Globalization, Culture, Identity. 9th ed. Tehran: Nashr-e Ney. [In Persian]
Henkel, M. (2005). Academic identity and autonomy in a changing policy environment. Higher Education, 49, 155–176. doi: [provide DOI]
Hunter, S. T. (2010). Iran’s foreign policy in the post-Soviet era: Resisting the new international order. Praeger.
Karanauskien, D., & Kardelis, K. (2005). The relationship between students’ academic identity and academic achievements. Social Sciences / Socialiniai mokslai, 1(47), 60–70. doi: [provide DOI]
Koushki, M. S. (2008). Re-examining the identity of the Islamic Revolution. Quarterly Journal of Islamic Revolution Studies, 4(14), 47–74. [In Persian] http://enghelab.maaref.ac.ir/article-1-1843-en.html
Kramer, M. (Ed.). (1987). Shi’ism, resistance, and revolution. Westview Press.
Mashalchi, M., Morshidi, A. (2021). Examining the role of religious hey’ats in strengthening civil society: A case study of Yazd. Quarterly Journal of Social Sciences, 28(94), 209–239. [In Persian] https://doi.org/10.22054/qjss.2022.62910.2431
Meshkini, G., Sohrabzadeh, M., Babaei Fard, A., Hajiyani, E. (2023). Futures study of youth identity crisis in Iran’s 1410 horizon. Future Studies of the Islamic Revolution, 4(4), 59–96. [In Persian] https://doi.org/20.1001.1.27173674.1402.4.4.3.4
Nasr, V. (2007). The Shia revival: How conflicts within Islam will shape the future. W.W. Norton & Company.
Nawazeni, A., Hersij, H., Ayvazi, M. R. (2022). Designing exit scenarios from identity challenges in Iran (1400–1410). Quarterly Journal of National Studies, 23(89), 7–29. [In Persian] https://doi.org/10.22034/rjnsq.2022.298674.1310
Peek, L. (2005). Becoming Muslim: The development of a religious identity. Sociology of Religion, 66(3), 215–242. doi: [provide DOI]
Qanbari Barazian, A., Hemmati, R. (2015). Religious identity in Iranian society: A systematic review of studies conducted (2001–2013). Applied Sociology (Humanities Research Journal, University of Isfahan), 26(3). [In Persian] https://civilica.com/doc/1212224
Rahmani, H. (2024). Dimensions and indicators of revolutionary identity: A thematic analysis of the Supreme Leader’s statements. Theory and Practice in Teacher Education, 10 (special issue), 35–51. [In Persian] https://doi.org/10.48310/ITT.2024.16239.915
Strauss, A., & Corbin, J. (1998). Basics of qualitative research: Grounded theory procedures and techniques (2nd ed.). Thousand Oaks, CA: Sage. doi: [provide DOI]
Tajfel, H., & Turner, J. C. (1979). An integrative theory of intergroup conflict. In W. G. Austin & S. Worchel (Eds.), The social psychology of intergroup relations (pp. 33–47). Brooks/Cole.
Turner, J.C. (1982) Towards a Cognitive Redefinition of the Social Group. In:Tajfel, H. Ed. Social Identity and Intergroup Relations, Cambridge University Press, Cambridge.
Yazd-Khavasti, B., Moheidian, H. (2010). The impact of the Ashura uprising on Iran’s Islamic Revolution. Matin Research Journal, 12(47), 131–148. [In Persian] https://matin.ri-khomeini.ac.ir/article_63190.html
آینده پژوهی انقلاب اسلامی
دوره 6، شماره 4
فصلنامه زمستان
دی 1404
صفحه 107-124

فایل ها

سابقه مقاله

  • تاریخ دریافت: 18 خرداد 1404
  • تاریخ بازنگری: 18 شهریور 1404
  • تاریخ پذیرش: 02 آذر 1404
  • تاریخ انتشار: 01 دی 1404

هم رسانی

ارجاع به این مقاله

آمار