آینده پژوهی کارآفرینی اجتماعی در ایران با استفاده از تکنیک تحلیل لایه‌ای علی

بابایی فرد, اسدالله; رستگاری, شاهو; نیازی, محسن; مزروعی نصرآبادی, اسماعیل

doi:10.47176/fsir.2026.1261

آینده پژوهی کارآفرینی اجتماعی در ایران با استفاده از تکنیک تحلیل لایه‌ای علی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

اسدالله بابایی فرد ¹

شاهو رستگاری ²

محسن نیازی ³

اسماعیل مزروعی نصرآبادی ⁴

¹ گروه علوم اجتماعی، دانشکده علوم انسانی، دانشگاه کاشان، کاشان، ایران

² دانشجوی دکتری مسائل اجتماعی ایران دانشگاه کاشان

³ گروه علوم اجتماعی دانشگاه کاشان کاشان ایران

⁴ گروه مدیریت، دانشگاه کاشان، کاشان، ایران

10.47176/fsir.2026.1261

چکیده

هدف: این پژوهش با هدف آینده‌پژوهی کارآفرینی اجتماعی در ایران با توجه به اهمیت کارآفرینی اجتماعی و چالش‌های پیش‌روی آن برای نهادهای سیاستگذاری کلان کشور انجام شده است. کارآفرینی اجتماعی با بکارگیری رفتارنوآورانه، فعالانه و مخاطره‌آمیز درصدد خلق ارزش اجتماعی است و از اصول کارآفرینی برای سازماندهی، ایجاد و مدیریت یک سرمایه‌گذاری برای ایجاد تغییرات اجتماعی (یک سرمایه‌گذاری اجتماعی) استفاده می‌کند.

روش: برای انجام این تحقیق از مصاحبه عمیق با 13 نفر از خبرگان عرصه کارآفرینی اجتماعی( فارغ التحصیلان و دانشجویان رشته‌های علوم اجتماعی، کارآفرینی، مدیریت و اقتصاد) با داشتن تجربه زیسته از کارآفرینی اجتماعی استفاده شد و به منظور تجزیه و تحلیل داده‌ها در فاز اول از تحلیل تم، در فاز دوم از رویکرد تحلیل لایه‌ای-علی استفاده شد. از روش اشباع تم به عنوان استانداری برای پایان نمونه‌گیری استفاده شد.

یافته‌ها: از تحلیل مصاحبه با خبرگان، تم‌های اصلی و فرعی استخراج شد و از تحلیل لایه‌ای –علی در سطح لیتانی، مارت مارتی، نظم دسترسی محدود، سیاهچاله و جاگورات؛ در سطح علل اجتماعی، واره، حکمرانی خوب، پارادوکس چرخ ارسطو، کاتاناکسی؛ در سطح گفتمان، نئولیبرالییسم هار، جامعه مخاطره‌آمیز، توانمندسازی جامعه، کلکتیویسم رهایی‌بخش و در سطح استعاره و اسطوره، کوچک زیباست، اکوان دیو، اوزار حیش و هوهو گایل و جغد مینروا به دست آمد.

نتیجه‌گیری:

ارائه راهکارهایی شامل فرهنگ‌سازی، بازتعریف مداخله‌گری در امر حمایت از کارآفرینی اجتماعی، ایجاد بسترهای اقتصادی، حقوقی و سیاسی مناسب برای توسعه فضای کسب و کارهای اجتماعی از مهمترین تجویزهای راهبردی برای دستگاه کلان سیاستگذاری کشور بود

کلیدواژه‌ها

ﻛﺎرآﻓﺮﻳﻨﻲ اﺟﺘﻤﺎﻋﻲ

ﺳﻴﺎﺳـﺖﮔـﺬاری ﺣﻤـﺎﻳﺘﻲ-اجتماعی

آینده‌پژوهی

تحلیل لایه‌ای –علی

عنوان مقاله English

Future research of social entrepreneurship in Iran using causal layered analysis technique

نویسندگان English

asadollah babaiefard ¹

Shaho Rastegari ²

Mohsen Niazi ³

Esmaeil mazroei nasrabadi ⁴

¹ Department of Social Sciences, Faculty of Humanities, Kashan University, Kashan, Iran

² PhD student of social issues of Iran, Kashan University

³ Department of social science, Kashan university, Kashan Iran

⁴ Department of Management, University of Kashan, Kashan, Iran

چکیده English

Purpose: This research was conducted with the aim of studying the future of social entrepreneurship in Iran with regard to social entrepreneurship and the challenges facing it for the country's macro-policy institutions. Social entrepreneurship seeks social value by applying innovative, proactive and risky behavior and uses entrepreneurial principles to organize, create and manage an investment to create social change (a social capital).

Method: To conduct this research, an in-depth interview with 13 experts in the field of social entrepreneurship (graduates and students of social sciences, entrepreneurship, management and economics) with lived experience of social entrepreneurship was used and in order to analyze the data In the first phase, theme analysis was used, in the second phase, the layered-causal analysis approach was used. The theme saturation method was used as standard for the end of sampling.

Findings: From the analysis of interviews with experts, the main and sub-themes were extracted, and from the layered analysis - Ali at the level of litany, mart-marti, limited access order, black hole and jaguar; At the level of social causes, war, good governance, Aristotle's wheel paradox, catanaxy; At the level of discourse, rabid neoliberalism, risky society, community empowerment, liberating collectivism, and at the level of metaphor and myth, Koch Zibast, Ekwan Deo, Uzar Haish, Hoho Gail, and Minerva's Owl were obtained.

.Conclusion:Providing solutions including culture building, redefining interventionism in the matter of supporting social entrepreneurship, creating suitable economic, legal and political platforms for the development of social business environment was one of the most important strategic prescriptions for the country's macro-policy-making apparatus.

کلیدواژه‌ها English

Social entrepreneurship

social protection policy making

future research

layered-causal analysis

ابطحی، سیدحسین؛ شریف زاده، فتاح؛ ابراهیم پور، حبیب (1389) بررسی‌مفاهیم، نظریه‌ها و مدل‌های ‌کارآفرینی-اجتماعی و ارائه مدل مفهومی، مدیریت فرهنگ سازمانی، سال هشتم، شماره بیست و یکم، صص112-87.

اعلامی، فرنوش و حمید رحیمیان (1393) راهبردهای آموزش و توسعه کارآفرینان اجتماعی در ایران، فصلنامه آموزش و توسعه منابع انسانی، سال اول، شماره2، صص121-103.

افشاری, اسداله و محمد جواد امیرخانی شهرکی (۱۳۹۷)آینده‌پژوهی کارآفرینی و توسعه اقتصادی، اولین کنفرانس علمی پژوهشی دستاوردهای نوین در مطالعات علوم مدیریت، حسابداری و اقتصاد ایران، ایلام، مؤسسه آسو سیستم آرمون، https://www.civilica.com/Paper-SCRA01-SCRA01_011.html

آراستی، زهرا، زارعی، هادی و فاطمه دیده‌ور (1391) بررسی سیاست‌های تنظیمی توسعه کارآفرینی اجتماعی با رویکرد تطبیقی، نشریه توسعه کارآفرینی، دوره ششم، شماره دوم، صص 214-195

باینز، کنث (1380) هابرماس، ترجمه رضا نجف‌‌زاد، تهران، قصیده‌‌سرا.

پولانی، کارل (1402). دگرگونی بزرگ؛ خاستگاه‌‌های سیاسی و اقتصادی روزگار ما، ترجمه محمد مالجو، تهران، نشر شیرازه.

پیکیتی، توماس (1396). سرمایه در قرن بیست و یکم، ترجمه ناصر زرافشان، تهران، نگاه.

پیوزی، مایکل (1384). یورگن هابرماس، احمد تدین، تهران، هرمس.

حسینی مقدم، محمد (1390) کاربرد آینده‌‌پژوهی در علوم سیاسی با تکیه بر روش تحلیل لایه لایه علت‌‌ها، رهیافت‌‌های سیاسی و بین‌‌المللی، شماره 23، صص188-169.

حسینی، سید مجتبی؛ نرگس ایمانی پور و مهدی واحد وحدتکار (1389 ) کاربرد فنون آینده‌پژوهی در شناسایی فرصت های کارآفرینانه، اولین کنفرانس بین المللی مدیریت و نوآوری، شیراز، https://www.civilica.com/Paper-MIEAC01-MIEAC01_407.html.

خبر آنلاین (1398) ایران دو میلیون و ۸۰۰ هزار معتاد دارد، https://www.khabaronline.ir/news/1328637/%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%AF%D9%88-%D9%85%DB%8C%D9%84%DB%8C%D9%88%D9%86-%D9%88-%DB%B8%DB%B0%DB%B0-%D9%87%D8%B2%D8%A7%D8%B1-%D9%85%D8%B9%D8%AA%D8%A7%D8%AF%D8%AF%D8%A7%D8%B1%D8%AF%D8%B3%D9%87%D9%85DB%B68%AF%D8%B1%D8%B5%D8%AF%DB%8CD8%B2%D9%86%D8%A7%D9%86%D8%A7%D8%B2%D8%A7%D8%B9%D8%AA%DB%8C%D8%A7%D8%AF

خبرگزاری مهر (1396)،

https://www.mehrnews.com/news/4023500/%DB%B1%DB%B9-%D9%85%DB%8C%D9%84%DB%8C%D9%88%D9%86-%D8%AD%D8%A7%D8%B4%DB%8C%D9%87-%D9%86%D8%B4%DB%8C%D9%86-%D8%AF%D8%B1-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%B2%D9%86%D8%AF%DA%AF%DB%8C-%D9%85%DB%8C-%DA%A9%D9%86%D9%86%D8%AF

رضائی، حمید؛ سمیعی، روح اله؛ دیده خانی، حسین؛ شجاعی، سامره (1397) طراحی الگوی توسعه پایدار کارآفرینی روستایی با استفاده از تکنیک دلفی فازی،بهار 1397 - شماره 38 (15 صفحه - از 58 تا 72)

رمضانی، ابوالفضل؛ ربیعی،علی؛ زاهدی مازندرانی، محمدجواد وسیداحمد فیروزآبادی (1397) مقایسه جهت‌گیری‌‌های کارآفرینی اجتماعی و خیریه‌‌ای بر جنبه‌‌های مختلف فقر در نهادهای حمایتی شهر مشهد، فصلنامه مجلس و راهبرد، سال بیست و پنجم، شماره نود و شش،صص212-179.

رهنما، محمدرحیم؛ معروفی، ایوب (1394). سناریونگاری در مطالعات شهری و منطقه‌‌ای (مفاهیم، روش‌‌ها و تجارب)، مشهد، انتشارات مرکز پژوهشهای شورای اسلامی.

زارع،رضا؛صفری‌‌دشتکی،محمد (1398)طراحی‌‌وتبیین مدل پارادایمی کارآفرینی اجتماعی با رویکرد توانمندسازی زنان سرپرست خانوار (مطالعه‌ی موردی: کمیته‌ی امداد امام خمینی (ره) استان فارس)، نشریه زن در توسعه و سیاست، دوره هفدهم، شماره 1، صص171-147.

ستاری, سجاد (1399). بتواره سرمایه داری دولتی در ایران (99-1323). سیاستگذاری عمومی, 6 (3), 9-31. doi: 10.22059/jppolicy.2021.79491

طبیب زاده، سیدرضا (1394) بررسی تعاریف کارآفرینی اجتماعی و بحث پیرامون خلاهای برخی تعاریف با هدف تبیین این مفهوم، سیاست‌‌نامه علم و فناوری، دوره 5، شماره3،صص21-5.

عمرانی، زهرا؛ حقیقی کفاش، مهدی؛مظلومی، نادر (1389) اولویت‌‌بندی عوامل اثرگذار برکارآفرینی اجتماعی در ایران از دیدگاه فعالان اجتماعی، نشریه توسعه کارآفرینی، سال دوم، شماره هشتم، صص36-11.

عنایت‌‌الله، سهیل؛ میلویهیچ، ایوانا (1395). آینده‌‌پژوهی با روش تحلیل لایه‌‌ای علی، ترجمه محمد فراهانی، مریم یوسفیان، علیرضا نصراصفهانی، فاطمه عیوضی و مهدی مبصری، تهران، انتشارات شکیب.

فرضی، پرویز (2012). بررسی فضای کسب و کار در ایران از نگاه بانک جهانی، ماهنامه علمی-آموزشی تخصصی مدیریت تدبیر، 22 (236)، صص 52-59.

فرهادی، مرتضی (1383). گونه‌‌شناسی یاریگری‌‌ها و تعاونی‌‌های سنتی در ایران، پژوهش‌‌نامه‌‌ی علوم انسانی و اجتماعی، ویژه‌‌نامه پژوهش‌‌های اجتماعی، 60-13.

فیضی ینگجه، سلیمان؛ صمد حکمتی فرید؛ صبا یحیوی میاوقی (1396). تأثیر رانت منابع نفتی بر شاخص‌‌های حکومت‌‌داری خوب در کشورهای صادرکننده نفت، پژوهش‌‌های اقتصادی ایران، 22 (71 )،صص 189-217.

قاسمی، محمدعلی (1388). جامعه‌‌ی ریسک و اهمیت آن برای جامعه‌‌ی مخاطره‌‌آمیز، فصلنامه‌‌ مطالعات راهبردی، سال دوازده، شماره6 ، صص63-50.

قنبری، عباس (1381). امثال و حکم بختیاری، شهرکرد، ایل.

کردنائیج، اسداله؛ مشبکی، اصغر و اصغری گودرزی، فاطمه (1401). شناسایی پیشایندهای هم آفرینی ارزش در استارت آپ های اقتصاد اشتراکی. چشم انداز مدیریت بازرگانی (چشم انداز مدیریت (پیام مدیریت))، 21 (49)، 37-70. https://sid.ir/paper/1039419/fa

کریمی، م؛ ریاضی، م و موسوی خطاط، م (1388). آثار اجتماعی هدفمندسازی یارانه‎‍ها و راهکارهای پیشنهادی، تهران: دفتر مطالعات اجتماعی مرکز پژوهش‎‍های مجلس. https://rc.majlis.ir/fa/report/show/797980

کیویستو، پیتر (1378). اندیشه‌‌های بنیادین در جامعه‌‌شناسی، تهران، نشر نی.

مالجو، محمد (1394). کوچک‌‌سازی دولت در اقتصاد ایران: منطق حقیقت یا خطابه قدرت، نشریه گفتگو، شماره 45، صص25-48.

مرکز پژوهش‌‌های مجلس (1397)، https://rc.majlis.ir/fa/report/show/1090439

مرکزآمارایران (1398)، https://www.amar.org.ir/news/ID/12649/%D8%AF%D8%B1%D9%BE%D8%A7%DB%8C%DB%8C%D8%B2-%D8%B3%D8%A7%D9%84-1398-%D9%86%D8%B1%D8%AE-%D8%A8%D9%8A%D9%83%D8%A7%D8%B1%D9%8A-%D8%AC%D9%85%D8%B9%D9%8A%D8%AA-15-%D8%B3%D8%A7%D9%84%D9%87-%D9%88-%D8%A8%D9%8A%D8%B4%D8%AA%D8%B1-106-%D8%AF%D8%B1%D8%B5%D8%AF-%D8%A8%D9%88%D8%AF%D9%87-%D8%A7%D8%B3%D8%AA

مسعودنیا، حسین؛ محموداوغلی، رضا و رهبرقاضی، محمودرضا (1395). نقدی بر جایگاه طبق در مدرنیته انعطاف پذیر اولریش بک، پژو‌‌هش‌‌های سیاست نظری، 19، 163-197.

نارایان، دیپا (1395). توانمندسازی و کاهش فقر، ترجمه فرزام پوراصغرسنگاچین و جواد رمضانی، تهران، کریم خان زند.

نورث، داگلاس (1377). نهادها، تغییرات نهادی و عملکرد اقتصادی، ترجمه محمدرضا معینی، تهران، انتشارات سازمان برنامه و بودجه.

هاروی، دیوید (1395). تاریخ مختصر نئولیبرالیسم، مترجم محمودعبدالله زاده، تهران، دات.

Alizadeh, M., Abbaszadeh, M., Hayati, S. (2015). Study of the Relationship between Social Intelligence and Entrepreneurship Ability of Graduate Students of Tabriz University. Quarterly Journal of Social Studies and Research in Iran, 5 (3), 368-345. [Persian].

Alvord, S. H., Brown, D., & Letts, C. W. (2002). Social entrepreneurship and social transformation: An exploratory study (Working paper # 15). The Hauser Center for Nonprofit Organisations and The Kennedy School of Government, Harvard University.

Alvord, S. H., Brown, L. D., & Letts, C. W. (2004). Social entrepreneurship and societal transformation: An exploratory study. The Journal of Applied Behavioral Science, 40 (3), 260-282.

Anderson, B. B., & Dees, J. G. (2006). Rhetoric, reality, and research: Building a solid foundation for the practice of social entrepreneurship. Social entrepreneurship: New models of sustainable social change, 144-68.

Bedi, H. S., & Yadav, M. N. (2019). Social Entrepreneurship: A Conceptual Clarity. Our Heritage, 67 (10), 1006-1016.

Bornstein, D., & Davis, S. (2010). Social Entrepreneurship: What Everyone Needs to Know. Oxford University Press.

Certo, S. T., & Miller, T. (2008). Social entrepreneurship: Key issues and concepts. Business Horizons, 51 (4), 267-271.

Choi, N., & Majumdar, S. (2014). Social entrepreneurship as an essentially contested concept: Opening a new avenue for systematic future research. Journal of Business Venturing, 29 (3), 363-376.

Dacin, M. T., Dacin, P. A., & Tracey, P. (2011). Social entrepreneurship: A critique and future directions. Organization Science, 22 (5), 1203-1213.

Dees, J. G. (1998). The meaning of social entrepreneurship. Kauffman Center for Entrepreneurial Leadership. Retrieved November 11, 2010, from: http://www.fntc.info/files/documents/The%20meaning%20of%20Social%20Entreneurshf

Fattaei, P., Fattaei, M., Sidi, F., & Kiani Harchgani, E. (2014). The Impact of Community Based Empowerment Programs on Increasing Social Capital of Khorramabad Residents. Social Work Quarterly, 3 (2), 3-11. [in Persian].

Haugh, H. (2005). A research agenda for social entrepreneurship. Social Enterprise Journal, 1 (1), 1-12.

Hayek, F. A. (1960). La Constitució de la Llibertat. Chicago: Universitat de Chicago Press.

Hermann, F., Manfred, L., & Christian, K. (2007). The Significance of Personality in Business Start-up Intentions, Start-up Realization and Business Success. Entrepreneurship and Regional Development, 19 (3), 227–251.

Inayatullah, S. (1998). Causal layered analysis: Poststructuralism as method. Futures, 30 (8), 815-829.

Inglehart, R., & Baker, W. E. (2000). Modernization, Cultural Change, And The Persistence Of Traditional Values. American Sociological Review, 65, 19–51.

Jeffs, L. (2006). Social entrepreneurs and social enterprises—Do they have a future in New Zealand? Retrieved October 14, 2009, from http://www.communityresearch.org.nz/wpcontent/uploads/formidable/jeffs3.pdf

Jiao, H. (2011). A conceptual model for social entrepreneurship directed toward social impact on society. Social Enterprise Journal.

Keping, Y. (2018). Governance and good governance: A new framework for political analysis. Fudan Journal of the Humanities and Social Sciences, 11, 1-8.

Krishna, R., & Kummitha, R. K. (2017). Social Entrepreneurship and Social Inclusion: Processes, Practices, and Prospects. Palgrave Macmillan.

Lefter, V., Prejmerean, M., & Vasilache, S. (2008). The dimensions of organizational intelligence in Romanian companies–a human capital perspective. Theoretical and Applied Economics, 10 (10), 39.

Mair, J., & Marti, I. (2006). Social entrepreneurship research: A source of explanation, prediction, and delight. Journal of World Business, 41 (1), 36-44.

Mair, J., Robinson, J., & Hockerts, K. (2006). Social Entrepreneurship. Palgrave Macmillan.

Marti, S. J. (2005). Autonomous Interactive Intermediaries: Social Intelligence for Mobile Communication Agents. Program in Media Arts and Sciences, Massachusetts Institute of Technology.

Martin, R. L., & Osberg, S. (2007). Social entrepreneurship: The case for definition. Stanford Social Innovation Review, Spring 2007, 29–39.

Mehdizadeh, H., Azizi, M., & Jamshidzadeh, F. (2011). A study of emotional intelligence among students of Medical Universities in country west. J Health Sys Res, 7 (1), 89-100.

Moradi, H., Sadeghi, S., & Bayati, Y. (2015). The Impact of Social Intelligence on Social Entrepreneurship (Case Study: Basij Managers of Chaharmahal and Bakhtiari Province). Basij Strategic Studies Quarterly, 18 (69), 152-131. [Persian].

Mousavi, S., & Hamzehzadeh, Z. (2016). Study of the relationship between cultural intelligence and social intelligence with a tendency to entrepreneurship in the directors of sports federations. The second national conference on sports science and physical education in Iran. [Persian].

North, D. C. (2003). Understanding the Process of Economic Change. Washington University.

Nozick, R. (2013). Distributive justice. In Modern Understandings of Liberty and Property (pp. 179-260). Routledge.

Peredo, A. M., & McLean, M. (2006). Social entrepreneurship: A critical review of the concept.

Phillips, W., Lee, H., Ghobadian, A., O‘Regan, N., & James, P. (2015). Social innovation and social entrepreneurship: A systematic review. Group & Organization Management, 40 (3), 428-461.

Praszkier, R., & Nowak, A. (2012). Social Entrepreneurship: Theory and Practice. Cambridge University Press.

Rawhouser, H., Cummings, M., & Newbert, S. L. (2019). Social impact measurement: Current approaches and future directions for social entrepreneurship research. Entrepreneurship Theory and Practice, 43 (1), 82-115.

Saebi, T., Foss, N. J., & Linder, S. (2019). Social entrepreneurship research: Past achievements and future promises. Journal of Management, 45 (1), 70-95.

Santos, F. M. (2012). A positive theory of social entrepreneurship. Journal of Business Ethics, 111 (3), 335-351.

Sherwat, E., & Raghda, E. (2017). Investigating the Impact of Social Intelligence on Entrepreneurship Skills in Japan's Automotive Industry. Journal of Humanitarian Logistics and Supply Chain Management, 7 (3), 324-349.

Short, J. C., Moss, T. W., & Lumpkin, G. T. (2009). Research in social entrepreneurship: Past contributions and future opportunities. Strategic Entrepreneurship Journal, 3 (2), 161-194.

Talebian, S., & Talebian, H. (2018). The application of causal layered analysis to understand the present conditions and possible futures of media and politics in Iran. European Journal of Futures Research, 6 (1), 8.

van Lunenburg, M., Geuijen, K., & Meijer, A. (2020). How and Why Do Social and Sustainable Initiatives Scale? A Systematic Review of the Literature on Social Entrepreneurship and Grassroots Innovation. VOLUNTAS: International Journal of Voluntary and Nonprofit Organizations, 1-12.

Welzel, C. (2013). Freedom Rising. Cambridge University Press.

Zhu, Y., et al. (2015). Rural Community Development and the Role of Social Entrepreneurs. In Transforming Rural Communities in China and Beyond (Chapter 2). Springer International Publishing Switzerland.