آینده پژوهی انقلاب اسلامی

آینده پژوهی انقلاب اسلامی

رشد و تعالی انسان در منظومه معرفتی اسلام: مدل مفهومی آینده‌نگر در افق تمدن نوین اسلامی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
محمدهادی قاسمی 1
علی بنایی 2
1 گروه آینده پژوهی، دانشکده مدیریت راهبردی، دانشگاه عالی دفاع ملی، تهران، ایران
2 گروه علوم قرآن و حدیث، دانشگاه علامه طباطبائی، تهران، ایران.
چکیده
رشد و تعالی انسان یکی از بنیادی‌ترین دغدغه‌های منظومه معرفتی اسلام است که در آیات قرآن و روایات اهل‌بیت (ع) با مفاهیمی همچون تزکیه، قرب الهی، عقلانیت، عبودیت و عدالت مورد تأکید قرار گرفته است. بااین‌حال، در مواجهه با چالش‌های نوین تمدنی و گفتمان‌های رقیب مانند سکولاریسم فناورانه و ترانس اومانیسم، بازخوانی این آموزه‌ها از منظر آینده‌پژوهی ضرورت می‌یابد. پژوهش حاضر با رویکردی کیفی، کاربردی و با بهره‌گیری از تحلیل مفهومی–تفسیری متون اسلامی و تکنیک تحلیل مضمون، در پی تبیین مدلی مفهومی برای رشد و تعالی انسان در افق تمدن نوین اسلامی است. در این پژوهش، ابتدا بیش از ۱۲۰ مفهوم دینی مرتبط با رشد انسان استخراج شد که پس از پالایش، به ۲۵ مفهوم کلیدی تقلیل یافت. این مفاهیم در قالب ۱۲ مضمون اصلی دسته‌بندی و سپس از منظر آینده‌پژوهانه تحلیل شدند. در ادامه، بر مبنای روابط علّی–تحولی میان مضامین، مدلی چهارسطحی برای رشد و تعالی انسان ارائه شد که شامل: مراحل رشد (از بیداری فطری تا انتظار تمدنی)، پیشران‌ها (همچون انگیزش توحیدی، سبک زندگی نبوی)، الزامات تحقق (مانند نظام حکمرانی عادلانه، نهادهای تمدنی) و اهداف نهایی (ازجمله جامعه توحیدی، حیات طیبه، زمینه‌سازی ظهور) است. مدل پیشنهادی، فرایند رشد انسان را حرکتی تمدنی و پویا از درون تا بیرون و از فرد تا جامعه تحلیل کرده و الگویی جامع برای طراحی سیاست‌های فرهنگی، تربیتی و حکمرانی در افق تمدن نوین اسلامی ارائه می‌دهد. این پژوهش با تلفیق آموزه‌های دینی و رویکرد آینده‌پژوهانه، گامی نو در نظریه‌پردازی اسلامی در حوزه انسان‌شناسی تمدنی محسوب می‌شود.
کلیدواژه‌ها
رشد و تعالی
انسان آینده
آینده‌پژوهی اسلامی
گام دوم انقلاب
تمدن نوین اسلامی

عنوان مقاله English

Human Growth and Flourishing in the Islamic Epistemological Framework: A Futures-Oriented Conceptual Model within the Horizon of the New Islamic Civilization

نویسندگان English

Mohammad Hadi Ghasemi 1
ali banaee 2
1 Department of Futures Studies, Faculty of Strategic Management, Higher National Defense University, Tehran, Iran
2 Department of Quranic and Hadith Sciences, Allameh Tabatabai University, Tehran, Iran.
چکیده English

Human growth and flourishing are among the most fundamental concerns of the Islamic epistemological framework, emphasized in the Qur’an and the teachings of the Ahl al-Bayt (a) through concepts such as self-purification (tazkiyah), nearness to God (qurb), rationality, servitude (‘ubūdiyyah), and justice. However, in the face of modern civilizational challenges and competing discourses—such as technological secularism and transhumanism—there is a pressing need to re-read and reinterpret these teachings through the lens of futures studies. This qualitative and applied research, using conceptual and interpretive analysis of Islamic texts along with thematic content analysis, aims to present a conceptual model for human growth and flourishing within the horizon of the New Islamic Civilization. In the first phase, over 120 religious concepts related to human development were identified; these were refined and categorized into 25 key concepts and 12 main themes. These themes were then analyzed from a futures-oriented perspective. Based on causal-transformational relationships between the themes, a four-level conceptual model was developed, comprising: (1) stages of growth (from innate awakening to civilizational expectation), (2) drivers (such as divine motivation and the Prophetic lifestyle), (3) structural prerequisites (including just governance and civilizational institutions), and (4) final objectives (such as the monotheistic society, ḥayāt ṭayyibah, and paving the way for the appearance of the savior). The proposed model conceptualizes human growth as a dynamic and civilizational process—moving from inner refinement to societal transformation—and offers a comprehensive framework for designing educational, cultural, and governance strategies in the context of the New Islamic Civilization. This study, by integrating Islamic teachings with futures thinking, provides a novel contribution to Islamic theorization in the domain of civilizational anthropology.

کلیدواژه‌ها English

Human growth and flourishing
Islamic futures studies
Future of humanity
Second Phase of the Islamic Revolution
New Islamic Civilization
ابن‌سینا، ابوعلی. (1373). برهان شفا. نشر فکر روز: تهران.
بنائی، علی. قاسمی، محمدهادی و پناهی، فائزه. (1403). پیش‌نیازها و پیشران‌های تحقق تمدن نوین اسلامی در اندیشه مقام معظم رهبری. فصلنامه آینده‌پژوهی انقلاب اسلامی، 2 (5): 70-39.
خاکی، حسن ناصر و غفاری هشجین، زاهد. (1395). زمینه‌ها و بایسته‌های تحقق تمدن نوین اسلامی از منظر تمدن گرایان. فصلنامه علوم سیاسی. 19(75).
عاملی، سعید رضا. (1388). تمدن سازی علوم انسانی. پژوهشکده مطالعات فرهنگی و اجتماعی.
قاسمی، محمدهادی. شراهی، اسماعیل و تقدسی، فائزه. (1401). آینده‌پژوهی مسائل اولویت‌دار اربعین حسینی و تحلیل تأثیر متقابل مسائل بر یکدیگر. فصلنامه شیعه شناسی، 20 (77): 34-7.
مطهری، مرتضی. (1396). انسان کامل. انتشارات صدرا: تهران.
 
Abdulsater, H. (2022). A Jāḥiẓian Contribution to Reason in Islam: Revisiting al-Muḥāsibī’s Māʾiyyat al-ʿaql. Journal of the American Oriental Society, 142(1), 1–32. https://doi.org/10.7817/jaos.142.1.2022.ar001
Ahmed, Nask Hama Saeed. (2025). Examination of the Ruling on Narcotics in Islamic Jurisprudence and Statutory Laws. Pakistan Journal of Life and Social Sciences (PJLSS), 10.57239/pjlss-2025-23.1.0034
Alavi, H. R. (2013). Islamic Educational Goals, Methods, and Content, with Emphasis on Shia’ Faith. Journal of Research on Christian Education, 22(1), 4–20. https://doi.org/10.1080/10656219.2013.769817
Alkhiri, T. A. (2022). Human and civilizational aspects of Islamic values in human rights. Dialogia, 20(2), 333–359. https://doi.org/10.21154/dialogia.v20i2.4243
Ameli, Saeed Reza. (2010). Civilization of the Humanities. Institute of Cultural and Social Studies. [In Persian]
Ayatollahy, H. (2025). Islamizing Contemporary Man: The Approach of Islamic Teachings to Education . Indonesian Journal of Islamization Studies, 2(2), 184–209. https://doi.org/10.21111/injas.v2i2.12807
Banayee, Ali. Ghasemi, Mohammad Hadi and Panahi, Faezeh. (2024). Prerequisites and drivers of realizing a new Islamic civilization in the thought of the Supreme Leader. Quarterly Journal of Future Studies of the Islamic Revolution, 2 (5): 70-39. [In Persian]
Bell, W. (2003). Foundations of Futures Studies: Human Science for a New Era (Vol. 1). New Jersey: Transaction Publishers.
Ghasemi, Mohammad Hadi. Sherahi, Ismail and Taghadosi, Faezeh. (2022). The future of the priority issues of Arbaeen Husseini and the analysis of the mutual impact of the issues on the Union. Quarterly Journal of Shia Studies, 20 (77): 34-7. [In Persian]
Harari, Y.N. (2015). Homo Deus: A Brief History of Tomorrow. Harvill Secker.
Ibn Sina, Abu Ali. (1995). Burhan Shafa. Fekr Rooz Publishing: Tehran. [In Persian]
Inayatullah, S. (2008). Six pillars: futures thinking for transforming. Foresight, 10(1), 4–21. https://doi.org/10.1108/14636680810855991
Khaki, Hassan Naser and Ghafari Hashjin, Zahid. (2017). Backgrounds and requirements for implementing a new Islamic civilization from the perspective of civilizationists. Quarterly Journal of Political Sciences. 19 (75). [In Persian]
Kilic, M. A., Mohd Al’ikhsan Ghazali, & Shehab, J. M. (2025). Prophetic Ethics in Islamic Thought: A Contemporary Analytical Study of the Qur’anic Message and Philosophical Morality. International Journal of Academic Research in Progressive Education and Development, 14(2), 967–975.
Kurzweil, R. (2005). The Singularity is Near. Viking Penguin.
Motahari, Morteza. (1995). Collection of Works, Volume 9. Sadra Publications: Tehran. [In Persian]
Nasr, S. H. (1996). The Heart of Islam: Enduring Values for Humanity. New York: HarperCollins.
Qadir, J., & Zaman, A. (2018). The Islamic worldview and development ideals. Journal of Islamic Banking and Finance, 33(1), 1–15. (SSRN).
آینده پژوهی انقلاب اسلامی
دوره 1405، شماره 2
تابستان 1405
تابستان 1405
صفحه 11-35

  • تاریخ دریافت 14 مرداد 1404
  • تاریخ بازنگری 08 اسفند 1404
  • تاریخ پذیرش 23 خرداد 1405
  • تاریخ انتشار 01 تیر 1405