آینده پژوهی انقلاب اسلامی

آینده پژوهی انقلاب اسلامی

آینده ‏پژوهی دوگانه دینداری سنتی و نوگفتمان در جامعه ایران (مطالعه موردی در شهر تهران)

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 دانشجو دکتری علوم سیاسی، واحد تهران مرکزی، دانشگاه آزاد اسلامی، تهران، ایران
2 استادیار گروه علوم سیاسی، واحد تهران مرکزی، دانشگاه آزاد اسلامی، تهران، ایران
3 استاد گروه علوم سیاسی، واحد تهران مرکزی، دانشگاه آزاد اسلامی، تهران، ایران
چکیده
دینداری در جامعه امروز ایران، متأثر از تحولات پرشتاب فرهنگی و اجتماعی دهه‌های اخیر، در حال گذار از الگوهای سنتی به سوی اشکال جدیدی از تجربه است. پژوهش حاضر با تمرکز بر دو گونه دینداری سنتی (متکی به نهادها، شریعت و مناسک جمعی) و دینداری نوگفتمان (متکی بر تجربه شخصی‌شده و انتخاب گزینشی)، به مطالعه این تحول در شهر تهران می‌پردازد. هدف این پژوهش، نه تنها سنجش کمّی سهم هر یک از این دو گونه، بلکه تحلیل روندهای موجود و ترسیم چشم‌اندازهای آینده آن است. این تحقیق با رویکرد آینده‌پژوهانه و با بهره‌گیری از روش‌های ترکیبی مطالعه کتابخانه‌ای، تحلیل مبانی نظری و پیمایش میدانی انجام شده است. داده‌های کمّی از طریق پرسشنامه‌ای محقق‌ساخته از ۴۰۵ نفر از ساکنان بالای 18 سال شهر تهران گردآوری و با نرم‌افزار SPSS تحلیل شده‌اند. یافته‌ها نشان می‌دهد گرایش به دینداری نوگفتمان تقریباً دو برابر گرایش به دینداری سنتی است. پژوهش حاضر نتیجه می‌گیرد که جامعه ایران در آستانه یک بازآرایی عمیق در نقش و جایگاه اجتماعی دین قرار دارد. این تحول، صرفاً یک تغییر آماری نیست، بلکه پیش‌درآمد شکل‌گیری سناریوهای مختلف برای آینده است. بر این اساس، سه سناریوی محتمل ترسیم شده است: تداوم روند فعلی و قطبی‌شدن، تشدید تنش‌ها، یا تطبیق نهادی و بازسازی گفتمان رسمی دین. پیشنهاد می‌شود حاکمیت با پذیرش واقعیت این تحولات، زمینه‌های گفت‌وگوی انتقادی، بازنگری در آموزش دینی و تنوع‌بخشی به الگوهای دینداری را فراهم آورد تا بتواند به جای مقابله، به مدیریت سازنده این گذار تاریخی کمک کند.
کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله English

A Prospective Study of the Duality of Traditional and Post-Traditional Religiosity in Iranian Society: A Case Study in Tehran

نویسندگان English

javad nasiri avanaki 1
hojatollah darvishpur 2
mojtaba maghsoudi 3
1 Department of Political Science, Central Tehran Branch, Islamic Azad University, Tehran, Iran
2 Department of Political Science, central tehran branch.islamic azad university, tehran, iran
3 Department of Political Science, central tehran branch.islamic azad university, tehran, iran
چکیده English

Religiosity in contemporary Iranian society, influenced by the rapid cultural and social transformations of recent decades, is undergoing a transition from traditional patterns toward new forms of experience. The present research, focusing on the two prevalent types of traditional religiosity (reliant on institutions, Sharia, and collective rituals) and new-discourse religiosity (reliant on personalized experience and selective choice), studies this transformation in the city of Tehran.

The aim of this study is not only to quantitatively measure the share of each of these two types but also to analyze existing trends and outline their future prospects. This research was conducted using a futures studies approach and employed combined methods of library research, theoretical analysis, and field survey. Quantitative data were collected through a researcher-made questionnaire from 405 residents aged 18 and above in Tehran and analyzed using SPSS software.

The findings indicate that the inclination towards new-discourse religiosity is approximately twice that of traditional religiosity. The present study concludes that Iranian society is on the verge of a profound rearrangement in the role and social standing of religion. This transformation is not merely a statistical change but rather a prelude to the formation of various future scenarios. Accordingly, three probable scenarios have been outlined: 1) the continuation of the current trend and polarization, 2) the intensification of tensions, or 3) institutional adaptation and the reconstruction of the official religious discourse.

It is suggested that the governance structure, by accepting the reality of these transformations, should provide the grounds for critical dialogue, revision in religious education, and diversification of models of religiosity so that, instead of confrontation, it can contribute to the constructive management of this historical transition.

کلیدواژه‌ها English

Religiosity
Religious Experience
Traditional Religiosity
Post-Traditional Religiosity
future research
آزاد ارمکی، تقی (۱۳۹۰). جامعه‌شناسی نسلی در ایران. تهران: علم.
اینگلهارت، رونالد (۱۳۹۸). تحول فرهنگی در جامعه پیشرفته صنعتی. ترجمه مریم وتر. تهران: کویر.
باقری، شهلا (۱۳۹۵). تحولات گفتمان دینی در ایران معاصر. تهران: نشر نی.
بلی، پیتر (۱۳۹۸). آینده‌پژوهی در عمل. ترجمه محسن محمودی. تهران: مرکز تحقیقات استراتژیک.
پراودفوت، وین (1383) تجربة دینی، عباس یزدانی، چاپ دوم، انتشارات طه.
جلالی مقدم، مسعود (1379) درآمدی به جامعه‌شناسی دین، نشر مرکز.
دفتر طرح‌های ملی وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی (۱۴۰۲). موج چهارم پیمایش ملی ارزش‌ها و نگرش‌های ایرانیان. تهران: پژوهشگاه فرهنگ، هنر و ارتباطات.
ذکایی، محمدسعید و سلیمانی، سیما (۱۳۹۹). فردی‌شدن دینداری در میان جوانان تهرانی: یک مطالعه کیفی. پژوهش‌نامه جامعه‌شناسی، ۱۰(۲)، ۱۲۵-۱۵۰.
رفیع‌پور، فرامرز (۱۳۹۷). توسعه و تضاد. تهران: شرکت سهامی انتشار.
زارعی، بهرام؛ فلاحی، محمد و حکیمی، رضا (۱۴۰۰). سناریونویسی برای آینده تحولات اجتماعی ایران. تهران: پژوهشکده مطالعات راهبردی.
سراج‌زاده، سید حسین (۱۳۸۴). چالش‌های دین و مدرنیته: تحلیل جامعه‌شناختی دینداری در ایران. تهران: طرح نو.
سروش، عبدالکریم (1359) علم و ایمان، نشر مطهری.
سروش، عبدالکریم (1378) «بسط بسط تجربة نبوی»، مجلة کیان ، شماره 47.
طباطبایی، سید محمد حسین (1354) بررسی‌های اسلامی، به کوشش سیدهادی خسروشاهی، انتشارات دارالتبلیغ اسلامی قم.
طباطبایی، سید محمد حسین (1362) خلاصة تعالیم اسلام، انتشارات کعبه.
طباطبایی، سید محمد حسین (1363) تفسیر المیزان،20 جلدی، بنیاد علمی و فکری علامه طباطبایی.
عباسی، بابک (1376) «اقبال و مفهوم تجربة دینی»، مجلة کیان، شماره 36.
فراستخواه، مقصود (۱۳۹۸). ما ایرانیان: زمینه‌کاوی تاریخی و اجتماعی خلقیات ایرانی. تهران: نی.
کاظمی‌پور، عبدالمحمد (۱۳۸۷). باورهای غلط: تجربه دینداری در ایران پس از انقلاب. تهران: طرح نو.
گیدنز، آنتونی (۱۳۸۷). تجدد و تشخص: جامعه و هویت شخصی در عصر جدید. ترجمه ناصر موفقیان. تهران: نشر نی.
لاکمن، توماس (۱۳۸۸). دین نامرئی: مسأله دین در جامعه مدرن. ترجمه مرضیه موسوی. تهران: نشر ثالث.
مرکز افکارسنجی دانشجویان ایران (ایسپا) و طالبان، محمدرضا (۱۳۸۸). پیمایش ملی سنجش دینداری ایرانیان. تهران: جهاد دانشگاهی.
مصباح یزدی، محمدتقی (77- 1376) «معرفت دینی»، کتاب نقد، شماره 6 – 5.
مصباح یزدی، محمدتقی (1381) آموزش عقاید، چاپ هفتم، سازمان تبلیغات اسلامی.
مطهری، مرتضی (1359) آشنایی با علوم اسلامی: کلام و عرفان؛ انتشارات صدرا.
مطهری، مرتضی (1375) فطرت؛ انتشارات صدرا.
میرسندرسی، محمد (1384) پایان‏نامه میزان و انواع دینداری دانشجویان، راهنما: علی‏محمد حاضر، مشاور: تقی‏زاده و سراج‏زاده، دانشکده علوم انسانی دانشگاه تربیت مدرس، رساله دکتری رشته جامعه‏شناسی.
منتظری، حسینعلی (1385) اسلام دین فطرت، چاپ دوم، نشر سایه.
نراقی، احمد (1378) رسالة دین شناخت، طرح نو.
Berger, Peter L. (1967). The Sacred Canopy: Elements of a Sociological Theory of Religion. Doubleday.
Bourdieu, Pierre (1979). Distinction: A Social Critique of the Judgement of Taste. Harvard University Press.
Cornwall, Marie, Stan Albrecht, Perry Cunningham, and Brian Pitcher (1986) "The Dimensions of Religiosity: A Conceptual Model with an Empirical Test" Review of Religious Research, 27 (3) 226-44.
Luckmann, Thomas (1967). The Invisible Religion: The Problem of Religion in Modern Society. Macmillan.
Stark, Rodney & Roger Finke (2000) Acts of Faith, University of California Press.
دوره 7، شماره 3
پاییز 1405
پاییز 1405
صفحه 33-62

  • تاریخ دریافت 05 آبان 1404
  • تاریخ بازنگری 03 بهمن 1404
  • تاریخ پذیرش 18 شهریور 1405
  • تاریخ انتشار 01 مهر 1405