آینده پژوهی انقلاب اسلامی

آینده پژوهی انقلاب اسلامی

راهبردهای کارآمدسازی اندیشه‌ورزی سیاسی روحانیت در فرایند حکمرانی گام دوم انقلاب اسلامی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 استاد تمام دانشگاه باقرالعلوم علیه‌السلام، قم، ایران
2 دانشجو دکتری علوم سیاسی، دانشگاه باقرالعلوم علیه السلام، قم، ایران
چکیده
پژوهش کنونی با هدف تبیین راهبردهای تقویت اندیشه‌ورزی سیاسی نهاد روحانیت در فرایند حکمرانی گام دوم انقلاب اسلامی با روش کیفی و مبتنی بر تحلیل محتوای مصاحبه‌های نیمه‌ساختاریافته با ۲۴ نخبه حوزوی و دانشگاهی (نمونه‌گیری هدفمند گلوله‌برفی) و مرور اسناد پیشین انجام شد. چارچوب مفهومی پژوهش، مبتنی بر تعریف مختار از واژگان اصلی و سه مؤلفه مدل بومی سازی شده مدیریت دانش«تولید، انتشار و بازتولید ایده‌های سیاسی» است. در بخش یافته‌ها برآیند SWOT نشان داد: نهاد روحانیت دارای قوت‌هایی چون پشتوانه فقهی، مشروعیت اجتماعی و سرمایه تاریخی؛ ضعف‌هایی چون گسست نظر و عمل و کاستی‌های آموزشی–پژوهشی؛ تهدیدهایی چون روند سکولاریزاسیون، جنگ شناختی، تحجر درونی و وابستگی نهادی؛ و فرصت‌هایی چون اجتهاد پویا، تعامل با علوم انسانی و نقش‌آفرینی تمدنی است. امتیازدهی نخبگانی با مقیاس لیکرت، وضعیت غالب نهاد را «تدافعی/WT» نشان داد. بر این مبنا با سوالات فرمالیته شده تحت نظر دو خبره، مصاحبه‌های تعمیقی مرحله دوم انجام و با ادغام داده‌های احصاء شده در سه مؤلفه مدیریت دانش، راهبردهایی چون ایجاد کرسی‌های اجتهاد حکمرانی، تدوین دایرةالمعارف مفاهیم حکمرانی اسلامی، توسعه پژوهش‌های میان‌رشته‌ای، ایجاد شبکه‌های نظام‌مند رصد و مدیریت داده، تقویت مهارت رسانه‌ای و گفتمان‌سازی، اجرای نظرسنجی‌های مستمر بازخوردگیری، تشکیل شورای هماهنگی اندیشه‌ورزی و ترویج فرهنگ بازاندیشی، ارائه گردید. مدل پیشنهادی بدست آمده ظرفیت ارتقا و تثبیت نقش روحانیت در ایده‌پردازی، مشروعیت‌بخشی گفتمانی و هدایت کارآمد حکمرانی گام دوم انقلاب اسلامی را داراست.
کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله English

Strategies for Enhancing the Political Intellectual Endeavor of the Clergy in the Governance Process of the Second Phase of the Islamic Revolution

نویسندگان English

Gholamreza Behrozilak 1
Alireza Abolfathi 2
1 Baqir al-Olum University
2 Baqir al-Olum University
چکیده English

Abstract

The present study aims to elucidate strategies for strengthening the political thought of the clerical institution in the governance process of the Second Step of the Islamic Revolution. Employing a qualitative approach, the research relied on content analysis of semi-structured interviews with 24 academic and seminary elites (selected through purposive snowball sampling) as well as a review of existing documents. The conceptual framework was grounded in a contextualized definition of key terms and a localized knowledge management model encompassing three components: the production, dissemination, and reproduction of political ideas. The findings, derived from a SWOT analysis, indicate that the clerical institution benefits from strengths such as jurisprudential authority, social legitimacy, and historical capital; faces weaknesses including the gap between theory and practice and deficiencies in education and research; encounters threats such as secularization trends, cognitive warfare, internal rigidity, and institutional dependency; while also possessing opportunities such as dynamic ijtihad, engagement with the humanities, and civilizational contribution. Elite scoring on a Likert scale revealed the institution’s dominant position as “defensive/WT.” Based on this, a second round of in-depth interviews was conducted using formalized questions validated by two experts. Integrating the results into the three components of knowledge management, the study proposes strategies such as establishing chairs for governance-oriented ijtihad, compiling an encyclopedia of Islamic governance concepts, advancing interdisciplinary research, developing systematic monitoring and data management networks, enhancing media and discourse-building skills, conducting continuous feedback surveys, forming a council for coordinated political thought, and promoting a culture of reflexivity. The proposed model has the potential to enhance and consolidate the clerical institution’s role in idea generation, discursive legitimation, and effective guidance of governance in the Second Step of the Islamic Revolution.

کلیدواژه‌ها English

Clergy
Political Intellectual Endeavor
Governance
Second Phase of the Islamic Revolution
Knowledge Management
اقبال، ح.، و رجبی‌فرجاد، ح. (1399). الگوی حکمرانی خوب در بیانیه گام دوم انقلاب اسلامی. پژوهش‌های انقلاب اسلامی، 9(35)، 111–136. https://doi.org/10.22034/psl.2021.122077
اکبرزاده، ف. (1380). نقش رهبری در نهضت مشروطه، ملی شدن صنعت نفت و انقلاب اسلامی. تهران: مرکز اسناد انقلاب اسلامی. https://www.gisoom.com/book/1200304
بالوی، م.، و بیات، م. (1393). اندیشه حکمرانی و مبنای مشروعیت سیاسی دولت از منظر امام خمینی (ره). پژوهش‌های فقهی، 10(3)، 549–584. https://doi.org/10.22059/jorr.2014.52584
باغستانی، س. (1399). بررسی دیدگاه مستشرقین از نقش مدیریت و معماری روحانیت در انقلاب اسلامی ایران. مطالعات انقلاب اسلامی، 17(61)، 155–176. https://ensani.ir/fa/article/448862
بستان‌نجفی، ح. (1401). ظرفیت‌ها، فرصت‌ها و آسیب‌های نقش تبلیغی روحانیت در ایران معاصر. دین و سیاست فرهنگی، 9(2)، 121–141. https://www.magiran.com/paper/2574478
بدرخانی، غ. (1399). ابزارهای نوین ارتباطی و روحانیت؛ چالش‌ها و فرصت‌ها. ره‌آورد نور، (72)، 39–47. https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1720606
براتلو، ف. (1402). شناخت چارچوب مفهومی حکمرانی سازمانی با استفاده از روش فراترکیب. حکمرانی و توسعه، 3(1)، 121–144. https://doi.org/10.22111/jipaa.2023.384434.1095
بشیریه، ح. (1389). جامعه‌شناسی سیاسی: نقش نیروهای اجتماعی در زندگی سیاسی. تهران: نشر نی. https://nashreney.com/product/جامعه-شناسی-سیاسی
بیدگلی، م.، و زیباکلام، ص. (1398). نقش نهاد مرجعیت و روحانیت شیعه در گفتمان مشروطه‌خواهی ایران. فصلنامه تخصصی علوم سیاسی، 15(47)، 1–18. https://journals.iau.ir/article_665469.html
پیروزمند، ع. (1404/03/05). تحجر و انفعال، دو جریان مانع ورود حوزه به سیاست و حکمرانی. خبرگزاری تسنیم. https://www.tasnimnews.com/fa/news/1404/03/05/3321643
تبریزی، م. (1393). تحلیل محتوای کیفی از منظر رویکردهای قیاسی و استقرایی. فصلنامه علوم اجتماعی دانشگاه علامه طباطبائی، 21(64)، 105–138. http://doi.org/10.22054/qjss.2014.344
حقیقت، س.ص. (بی‌تا). تشیع و عرفی‌گرایی. پایگاه اطلاع‌رسانی سید صادق حقیقت. https://www.s-haghighat.ir/articles/view/81/1
حسن‌پور، ع.، نظری، ع.ا.، و ابطحی، س.م. (1397). روحانیت، فرایندهای هویت‌بخشی و هژمونی گفتمان انقلاب اسلامی. پژوهشنامه انقلاب اسلامی، 8(1)، 95–122. https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1412654
خراسانی، ف.ح.، رفیعی، ا.، آبادی، س.ا.م.، و قریشی، س.ح. (1400). بررسی نقش روحانیت و روشنفکری در نهضت مشروطه. مطالعات اندیشه معاصر مسلمین، 7(14)، 157–181. https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1982106
خرمشاد، م.ب.، جمشیدیان، ه.، آقایی‌فیروزآبادی، س.ح.، اختری، م.ح.، و راشد، ع. (1401). شبکه‌سازی شیعیان جهان؛ فرصت‌ها و چالش‌های پیش‌رو. فصلنامه امنیت ملی، 12(45)، 179–206. https://civilica.com/doc/1606729
رمضانی‌بیگدلی، ح.، رحمتی، م.ح.، و طوطیان‌اصفهانی، ص. (1403). سرمایه اجتماعی در سازمان فضیلت‌محور: مؤلفه‌های تشخیص سرمایه اجتماعی در اماکن متبرکه مذهبی. مدیریت سرمایه اجتماعی، 11(2)، 171–185. https://doi.org/10.22059/JSCM.2023.362705.2431
رحمانی، ف. (1397). کاربرد روش گلوله برفی در پژوهش‌های کیفی. فصلنامه علمی‌پژوهشی جامعه‌شناسی، 22(1), 35–54. https://www.sid.ir/fa/journal/ViewPaper.aspx?id=549812
زارعی، م. (1403). حوزه و تهذیب و تربیت. سیزدهمین کنفرانس ملی پژوهش‌های نوین در تعلیم و تربیت، روان‌شناسی، فقه و حقوق و علوم اجتماعی. 1–11. https://civilica.com/doc/2001433
ز.س. کشاورز، م.ع. چلونگر، و ا. منتظرالقائم. (1400). بررسی زمینه‌های شکل‌گیری تعادل نهادی سنتی در عصر صفویه. مطالعات تاریخی جهان اسلام، 9(18)، 9–36. https://doi.org/10.22034/mte.2021.8669.1297
شفیعی، م. (1395). استقلال مالی حوزه‌های علمیه. پایگاه اطلاع‌رسانی راسخون. https://rasekhoon.net/article/show/1253053
شیرخانی، ع.، و رضایی، م. (1390). نقش روحانیت در انقلاب مشروطه. مطالعات انقلاب اسلامی، 8(25)، 85–110. https://sid.ir/paper/126649/fa
صادقی، ه. (1400). فضای مجازی و وظایف روحانیت. حوزه، 38(12–13)، 10–19. https://doi.org/10.22081/ih.2021.74063
طلایی، پ.، و سنجری‌پور، د. (1397). گردش نخبگان در گروه‌های اجتماعی خاص و حفظ تعادل نظام از منظر پارتو. پژوهشنامه تمدن ایرانی، 1(1)، 123–140. https://doi.org/10.22103/JIC.2019.2226
عبدی‌نژاد، ا.ر. (1396). تبیین رابطه فقه نظام و علوم انسانی و نقش آن در تحقق تمدن نوین اسلامی. فصلنامه تحقیقات بنیادین علوم انسانی، 3(1)، 31–50. http://frh.sccsr.ac.ir/article-1-54-fa.html
عیسی‌نیا، ر. (1400). بررسی منزلت اجتماعی–سیاسی روحانیت و تغییرات آن در چهار دهه جمهوری اسلامی ایران. فصلنامه سیاست متعالیه، 9(32)، 9–27. https://civilica.com/doc/1251347
عیسی‌نیا‌، ر. (1399). موقعیت و جایگاه روحانیت در جامعه منتظر. جامعه مهدوی، 1(2)، 138–161. https://civilica.com/doc/1152495
غفاری‌پور، ی. (1393). نقش حوزه‌های علمیه در حیات و استمرار تمدن اسلامی. مجموعه مقالات کنگره بین‌المللی فرهنگ و اندیشه دینی. https://civilica.com/doc/300682
فروهی، آ.، و عبداللهی، ف. (1403). طراحی مدلی برای نقش‌آفرینی روحانیون در تمدن‌سازی اسلامی بر اساس الگوی داده‌بنیاد. مطالعات بنیادین تمدن نوین اسلامی، 7(2)، 285–312. https://doi.org/10.22070/nic.2024.18578.1276
کریمی، س. (1402). بررسی نقش معرفت دینی در مقابله با بحران‌های معنوی و اجتماعی معاصر. معرفت و بصیرت اسلامی، 1(1)، 12–22. https://journaliki.com/index.php/journaliki/article/view/2
مدرسه حکمرانی شهید بهشتی. (بی‌تا). تعاریف و مفاهیم حکمرانی: معادل‌های فارسی واژه governance. مدرسه حکمرانی شهید بهشتی. https://governanceschool.ir/fa/tag/1040/حکمرانی
معینی‌پور، م. (1396). روحانیت و امر سیاسی: پنج وضعیت تاریخی از دوره صفویه تا امروز. سایت مباحثات. https://mobahesat.ir/15301
ملکتاج‌خسروی، م.، و مسعود، ز. (1391). سنجش نقش روحانیت در جنبش ملی شدن صنعت نفت ایران. پژوهش در روابط بین‌الملل، 5(18)، 93–124. https://sanad.iau.ir/Journal/prb/Article/1066497/FullText
موسوی، م.، پرتوی، ا.، و کریمی، س. (1400). مبانی مشروعیت جمهوری اسلامی ایران (رابطه دانش و مشروعیت). مطالعات علوم سیاسی، حقوق و فقه، 7(1)، 25–50. https://doi.org/10.22034/psl.2021.1502211
نبوی، س.م. (1397). جمهوری اسلامی ایران و چالش‌های کارآمدی. تهران: انتشارات پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی، 1-326.    https://ketabja.ir/product /جمهوری-اسلامی-ایران-و-چالش‌های-کارآمد
نادری‌فر، م. و همکاران. (1396). گلوله برفی، روشی هدفمند در نمونه‌گیری تحقیقات کیفی. گام‌های توسعه در آموزش، 14(3)، 171–179    . https://www.magiran.com/p1771426 
نوری‌گلجایی، ع.، نصیری، ع.ا.، و سپهر، م.م. (1400). نقش روحانیت در پیشبرد گام دوم انقلاب اسلامی. مقالات اولین همایش ملی حکمرانی اسلامی، مدرسه حکمرانی شهید بهشتی. https://governanceschool.ir/fa/download/79
Ansoff, H. I. (1957). Strategies for diversification. Harvard Business Review, 35(5), 113–124. https://archive.org/details/strategiesfordiversificationansoff1957hbr
Bennett, W. L., & Pfetsch, B. (2018). Rethinking political communication in a time of disrupted public spheres. Journal of Communication, 68(2), 243–253. https://doi.org/10.1093/joc/jqx017
Castells, M. (2000). Materials for an exploratory theory of the network society. British Journal of Sociology, 51(1), 5–24. https://www.doccentre.net/docsweb/Information_dev/documents_info/castels_paper.htm
Castells, M. (2009). Communication power. Oxford University Press. https://poscomufes2014.wordpress.com/wp-content/uploads/2014/05/communication-power-manuel-castells.pdf
Fischer, F. (2003). Reframing public policy: Discursive politics and deliberative practices. Oxford University Press. https://doi.org/10.1093/019924264X.002.0001
Habermas, J. (1991). The structural transformation of the public sphere: An inquiry into a category of bourgeois society (T. Burger & F. Lawrence, Trans). MIT Press. (Original work published 1962) http://mitpress.mit.edu/9780262581080
Maxwell, J. A. (2013). Qualitative research design: An interactive approach (3rd ed.). SAGE Publications. https://doi.org/10.4135/9781452276158
McGann, J. G. (2017). Think tanks, politics and the policy-making process: Catalysts for ideas and action. In M. Howlett & I. Mukherjee (Eds.), Handbook of policy formulation (pp. 373–393). Edward Elgar Publishing. https://doi.org/10.4337/9781784719326.00032
Mintzberg, H. (1987). The strategy concept I: Five Ps for strategy. California Management Review, 30(1), 11–24. https://doi.org/10.2307/41165263
Mouffe, C. (2005). On the political. Routledge. https://doi.org/10.4324/9780203870112
Organisation for Economic Co-operation and Development (OECD). (2021). Applying evaluation criteria thoughtfully. OECD Publishing. https://doi.org/10.1787/543e84ed-en
Pierre, J., & Peters, B. G. (2000). Governance, politics and the state. Macmillan. https://doi.org/10.1007/978-1-349-62397-6
Porter, M. E. (1996). What is strategy? Harvard Business Review, 74(6), 61–78. https://hbr.org/1996/11/what-is-strategy
Rhodes, R. A. W. (2012). Waves of governance. In D. Levi-Faur (Ed.), The Oxford handbook of governance (pp. 33–48). Oxford University Press. https://doi.org/10.1093/oxfordhb/9780199560530.013.0003
Schilling, M. A. (2023). Strategic management of technological innovation (7th ed.). McGraw-Hill Education. https://www.mheducation.com/highered/product/Strategic-Management-of-Technological-Innovation-Schilling
دوره 7، شماره 3
پاییز 1405
پاییز 1405
صفحه 135-160

  • تاریخ دریافت 11 شهریور 1404
  • تاریخ پذیرش 18 شهریور 1405
  • تاریخ انتشار 01 مهر 1405