مرور نظام‌مند و فراتحلیل کیفی پژوهش‌های آینده‌نگاری در حوزه علم، فناوری و نوآوری

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 دکتری آموزش زبان انگلیسی، دانشگاه خوارزمی

2 استادیار گروه زبان انگلیسی، دانشگاه بین المللی امام خمینی(ره)

چکیده

   پژوهش حاضر با هدف مرور نظام مند و فراتحلیل کیفی پژوهش‌های آینده‌نگاری در حوزه علم، فناوری و نوآوری در ایران و دیگر کشور‌ها انجام شده است. در این فراتحلیل کیفی، جامعه پژوهش شامل تمامی مقاله‌ها، پایان‌نامه‌ها و کتاب‌های مرتبط به کلیدواژه‌ها و درراستای اهدف پژوهش بود. جهت تحقق اهداف پژوهش حاضر ابتدا با استفاده از کلیدواژه­های موردنظر با اهداف تعیین‌شده در منابع اطلاعاتی داخلی و خارجی بین سال‌های 2000 تا 2019 با کلیدواژه‌های آینده‌نگاری، علم و فناوری و همچنین جستجو براساس میزان استنادات مقالات پژوهشگران بنام این حوزه به جستجو پرداخته شد. در مرحله دوم با استفاده از ملاک‌های ورود و خروج در پژوهش حاضر به غربالگری و انتخاب پژوهش‌های موردنظر درراستای اهداف تعیین‌شده پرداخته شد. در مرحله آخر، بعد از غربالگری و انتخاب مقاله‌های موردنظر با استفاده از فراتحلیل کیفی و درجهت پاسخگویی به پرسش‌های مطرح‌شده به واکاوی و تجزیه ‌و تحلیل یافته‌ها پرداخته شد. در مطالعه حاضر درمجموع 33 پژوهش مورد واکاوی و ارزیابی قرار گرفتند بود که دراین‌‌بین، 84/84 درصد مقاله علمی ـ پژوهشی، 06/6 درصد مقاله همایشی، 06/6 درصد طرح پژوهشی و 03/3 نیز پایان‌نامه بودند. همچنین بیشترین مطالعه انجام‌شده  45/45 درصد در بازه‌ زمانی 2019- 2015 انجام شده بود. افزون‌براین، درمجموع 80 پژوهشگر76/80 مرد و 23/19 درصد زن در پژوهش‌های مورد بررسی نقش‌آفرینی کرده بودند که 25/71 درصد آنها نیز اعضای هیئت‌علمی بودند. همچنین از پژوهش‌های موردبررسی 33/33 درصد از روش کمی، 60/60 درصد روش کیفی و 09/9 درصد نیز از روش آمیخته استفاده کرده بودند.

کلیدواژه‌ها


  1. بخشی، محمدرضا (1387)، تحلیلی بر آینده‌نگاری علم و فناوری در حوزه فناوری اطلاعات و ارتباطات، کتابداری و اطلاع‌رسانی، (2): 44.
  2. پاکزاد، مهدی؛ تقوی، مصطفی و اعتمادی‌فرد، علی (1389)، آینده‌نگاری فناوری ابزاری برای تعیین اولویت‌های علم و فناوری: مطالعه موردی تجربه کشور کره جنوبی، رهیافت، (46): 75 ـ 63.
  3. توکل، محمد و عرفان‌منش، ایمان (1393)، فراتحلیل کیفی مقالات علمی ناظر بر مسئله فرار مغزها در ایران، فصلنامه بررسی مسائل اجتماعی ایران، 5 (1): 75 ـ 45.
  4. جعفری، اسماعیل؛ فتحی واجارگاه، کوروش؛ عارفی، محبوبه و رضایی‌زاده، مرتضی (1396)، فراتحلیل کیفی بر پژوهش‌های انجام‌شده در زمینه موک (دوره فراگیر گسترده آنلاین و باز)، پژوهش در برنامه‌ریزی درسی، 14 (26): 41 ـ 27.
  5. حسنوی، رضا؛ نظامی‌پور، قدیر؛ بوشهری، علی‌رضا، آذر، عادل و قربانی، سعید (1392)، طراحی مدل تأثیر آینده‌نگاری بر سیاست‌گذاری علم، فناوری و نوآوری در سطح ملی با استفاده از روش مدل‌یابی معادلات ساختاری، فصلنامه علمی- پژوهشی سیاست علم و فناوری، 6 (1)، 34 ـ 21
  6. حسینی، سیده‌فاطمه؛ ثنایی، باقر؛ پورحسین، رضا و کراسکیان، آدیس (1396)، فراتحلیل کیفی مقالات پژوهشی حوزه تعامل والد- نوجوان، رویش روان‌شناسی، 6 (3): 94 ـ 63.
  7. حیدری، امیرهوشنگ و کشاورز ترک، محسن (1396)، ارزیابی سیاست‌گذاری علم و فناوری در ایران مبتنی‌بر رویکرد آینده‌نگاری، طرح پژوهشی، مرکز تحقیقات سیاست علمی کشور.
  8. ذاکرصالحی، غلام‌رضا و قانعی‌راد، سیدمحمدامین (1394)، مرور نظام‌مند و فراتحلیل پژوهش‌های ایرانی در قلمرو مطالعات اجتماعی علم و فناوری، مجله مطالعات اجتماعی ایران، 9(2): 63 ـ 29.
  9. شیروانی ناغانی، مسلم و بیات، روح‌الله (1397)، توسعه گزینه‌های راهبردی برای سیاست‌گذاری در صنعت نفت ایران براساس آینده‌نگاری راهبردی، فصلنامه علمی ـ پژوهشی سیاست‌گذاری عمومی، 4(1): 79 ـ 63.
  10. طاعتی، مهکامه و بهرامی، محسنی (1388)، بررسی مقایسه‌ای عوامل موثر در آینده مدیریت علم و فناوری ایران تا افق 1404 از دیدگاه متخصصان و سیاست‌گذاران، فصلنامه علمی ـ پژوهشی سیاست علم و فناوری، 2(2): 61 ـ 47.
  11. عظیمی دزفولی، سیدعلی‌اکبر؛ طباییان؛ سیدکمال و مهری، علی (1392)، مروری بر نحوه تأثیرگذاری آینده‌نگاری بر سیاست گذاری علم و فناوری در طرح تدوین نقشه جامع بخش کشاورزی، سیاست‌نامه علم و فناوری، 2(2). 
  12. علی‌احمدی، علی‌رضا و قاضی نوری، سیدسروش (1382)، آینده‌نگاری فناوری و کاربرد آن در سیاست‌گذاری و مدیریت تکنولوژی، فصلنامه اطلاع‌رسانی، آموزشی و پژوهشی، 1(2): 11 ـ 5.
  13. علی‌اکبر عظیمی، سیدعلی (1387)، آینده‌نگاری علم و فناوری (تجربه کشور چک)،  تدبیر، (198).
  14. کرمانی، مهدی؛  نوغانی دخت‌بهمنی، محسن و براداران کاشانی، زهرا (1397)، فراتحلیل کیفی مقالات پژوهشی حوزه توانمندسازی زنان روستایی و شهری در ایران، مطالعات روان‌شناختی اجتماعی زنان، (2)16: 54 ـ 34.
  15. گواهی، عبدالرحیم؛ بابایی نصیر، مینا و سلیمی، جلیل (1396)، آینده‌نگاری در ایران و چند کشور منتخب جهان، دوفصلنامه آینده‌پژوهی ایران، 2(1).
  16. مکنون، رضا و سلیمی، جلیل (1394)، فراتحلیل کیفی پژوهش‌های علمی ناظر بر مسئله حکمرانی در ایران، مدیریت دولتی، دانشگاه مدیریت تهران، 10(1): 10 ـ 3.
  17. ناظمی، امیر و قدیری روح‌الله (1385)، آینده‌نگاری از مفهوم تا اجرا، تهران، مرکز صنایع نوین.
  18. نامداریان (1393)، طراحی مدل ارزیابی اثرات آینده‌نگاری علم، فناوری و نوآوری (STI)، در قالب پایان‌نامه‌ای دکتریف دانشگاه تربیت مدرس.
  19. نامداریان، لیلا (1396)، بررسی تطبیقی اثرات سیاستی آینده‌نگاری علم، فناوری و نوآوری، فصلنامه علمی ـ پژوهشی سیاست‌گذاری عمومی، 3 (1): 61 ـ 29.
  20. نامداریان، لیلا؛ حسن‌زاده، علی‌رضا و مجیدپور، مهدی (1393)، ارزیابی تأثیر آینده‌نگاری بر سیاست‌گذاری علم، فناوری و نوآوری، نشریه علمی ـ پژوهشی مدیریت نوآوری، 3 (2): 102 ـ 73.
  21. نظری‌زاده، فرهاد (1385)، نسل چهارم آینده‌نگاری فناوری، همایش آینده‌پژوهی، فناوری و چشم‌انداز توسعه، تهران دانشگاه صنعتی امیر کبیر.
  22. یعقوبی، محمود؛ غفاری، محمد مهدی و  پاکپور، مریم (1385)، آینده‌نگری فناوری، ابزار سیاست‌گذاری علم و فناوری "مطالعه تطبیقی 30 کشور جهان"، همایش آینده‌پژوهی فناوری و ابزار توسعه، تهران دانشگاه صنعتی امیرکبیر.
  23. Barnard-Wills, D. (2017). The technology foresight activities of European Union data protection authorities. Technological Forecasting and Social Change, 116, 142-150. doi:https://doi.org/10.1016/j.techfore.2016.08.032
  24. Boe-Lillegraven, S., & Monterde, S. (2015). Exploring the cognitive value of technology foresight: The case of the Cisco Technology Radar. Technological Forecasting and Social Change, 101, 62-82. doi:https://doi.org/10.1016/j.techfore.2014.07.014
  25. Dufva, M., T. Könnölä, and R. Koivisto. (2015). Multi-layered foresight: Lessons from regional foresight in Chile. Futures 73: 100-11
  26. FOR-LEARN. (2016). Exploratory versus normative methods.http://forlearn.jrc.ec.europa.eu/guide/4_methodology/meth_explo-norma.htm
  27. Gassler, H., Polt, W., Schindler, J., Weber, M., Mahroum, S., Kubeczko, K., & Keenan, M. (2004). Priorities in Science & Technology Policy – An International Comparison. Project Report, commissioned by the Austrian Council for Research and Technology Development.
  28. Georghiou, L., & Harper, J. (2011). From priority-setting to articulation of demand: Foresight for research and innovation policy and strategy. Futures, 43, 243-251. doi:10.1016/j.futures.2010.11.003
  29. Glod, F., Duprel, C., & Keenan, M. (2009). Foresight for science and technology priority setting in a small country: The case of Luxembourg. Technology Analysis & Strategic Management, 21, 933-951. doi:10.1080/09537320903262298
  30. Hafezi, R. (2018). Analyzing Iran’s science and technology foresight programs: recommendations for further practices. foresight, 20(3), 312-331. doi:10.1108/FS-10-2017-0064
  31. Inayatullah, S. (2013). Futures studies: Theories and methods. There’s future: Visions for a better world, Madrid, BBVA, 2013.p. 36-66.
  32. Kaivo-oja, J. (2017). Towards better participatory processes in technology foresight: How to link participatory foresight research to the methodological machinery of qualitative research and phenomenology? Futures, 86, 94-106. doi:https://doi.org/10.1016/j.futures.2016.07.004
  33. Kuosa, T. 2011. Evolution of futures studies. Futures 43(3): 327-336. Andersen, A. D., and P.D. Andersen. 2014. Innovation system foresight.  Technological Forecasting and Social Change 88(0): 276-286. Weber, C., K. Sailer, and B. Katzy. 2015. Real-time foresight—Preparedness  for dynamic networks. Technological Forecasting and Social Change 101: 299313.
  34. Levitt, H. M. (2018). How to conduct a qualitative meta-analysis: Tailoring methods to enhance methodological integrity. Psychother Res, 28(3), 367-378.
  35. Li, N., Chen, K., & Kou, M. (2017). Technology foresight in China: Academic studies, governmental practices and policy applications. Technological Forecasting and Social Change, 119, 246-255. doi:https://doi.org/10.1016/j.techfore.2016.08.010
  36. Li, X., Xie, Q., Daim, T., & Huang, L. (2019). Forecasting technology trends using text mining of the gaps between science and technology: The case of perovskite solar cell technology. Technological Forecasting and Social Change, 146, 432-449. doi:https://doi.org/10.1016/j.techfore.2019.01.012
  37. Martin, B. R. (2000). Matching social needs and technological capabilities:  Research foresight and the implications for social sciences, (paper presented at the OECD workshop on social sciences and innovation. Tokyo: United Nations
  38. Martin, B. R. I., J. B. Martin, and J. Irvine. (1989). Research Foresight: Prioritysetting In  science (No. 001.38 MAR).
  39. Martin, B. R., and R. Johnston.(1999). Technology foresight for wiring up the national innovation system: Experiences in Britain, Australia, and New Zealand. Technological Forecasting and Social Change 60(1): 37-54.
  40. Proskuryakova, L. (2019). Foresight for the ‘energy’ priority of the Russian Science and Technology Strategy. Energy Strategy Reviews, 26, 100378. doi:https://doi.org/10.1016/j.esr.2019.100378
  41. Sokolov, A., & Chulok, A. (2016). Priorities for future innovation: Russian S&T Foresight 2030. Futures, 80, 17-32. doi:https://doi.org/10.1016/j.futures.2015.12.005
  42. Unido: Technology Foresight Manual, (2005). United Nation Industrial Development Organization, volume1, p48. [5] Technology Foresight for University.
  43. Weber, K. M., Gudowsky, N., & Aichholzer, G. (2019). Foresight and technology assessment for the Austrian parliament — Finding new ways of debating the future of industry 4.0. Futures, 109, 240-251. doi:https://doi.org/10.1016/j.futures.2018.06.018
  44. Zhouying, J. (2005). Soft Technology and the Fourth Generation of Technology Foresight, Chapter 8 of the Book: Global Technological Change: From Hard Technology to Soft Technology. Quoted in Georghiou, L. 2003. Evaluating foresight and lessons for its future impact. procceding of the Second  International Conference on Technology Foresight. 27- 28 February February, 2003, Hall.